Jaka dieta na odchudzanie? Co mówi 48 badań randomizowanych

Wszystkie główne rodziny diet, od najbardziej ubogich w węglowodany po najbardziej ubogie w tłuszcze, wiążą się z utratą wagi, a różnice między nimi pozostają minimalne. To wniosek z metaanalizy sieciowej 48 badań randomizowanych, obejmującej 7 286 uczestników (Johnston i wsp., JAMA, 2014). Badanie DIETFITS przeszło następnie do bezpośredniego testu, z 609 dorosłymi obserwowanymi przez dwanaście miesięcy: 5,3 kg średniej utraty przy diecie ubogiej w tłuszcze, 6,0 kg przy diecie ubogiej w węglowodany, różnica nieistotna statystycznie, której nie wyjaśniają ani genetyka, ani insulina (Gardner i wsp., JAMA, 2018).

Co porównała metaanaliza 48 badań

48 badań zebranych przez Johnstona i wsp. pochodzi z 59 publikacji, zaczerpniętych z 6 baz danych, i obejmuje 7 286 dorosłych z nadwagą lub otyłością, o wskaźniku masy ciała 25 i więcej (Johnston i wsp., JAMA, 2014).

Każde badanie zachowywało swoją popularną dietę lub diety, bez specjalistycznego nadzoru, wobec innej metody żywieniowej albo braku diety; obserwacja trwała co najmniej trzy miesiące, a wagę mierzono po 6, a potem po 12 miesiącach (to samo źródło).

Ta sama dieta rzadko pojawiała się w kilku badaniach, co utrudniało wszelkie bezpośrednie porównanie. Metaanaliza sieciowa omija tę przeszkodę: łączy diety parami, a każde ogniwo opiera się na badaniach, które je zestawiły (to samo źródło).

Wobec braku diety utrata wagi sięgała 8,73 kg po 6 miesiącach przy diecie ubogiej w węglowodany, wobec 7,99 kg przy diecie ubogiej w tłuszcze; po 12 miesiącach obie rodziny zbiegały się wokół 7,3 kg (to samo źródło).

Model liczy też wpływ wsparcia behawioralnego, 3,23 kg po 6 miesiącach wobec 1,08 kg po 12 miesiącach, oraz ćwiczeń, 0,64 kg wobec 2,13 kg (to samo źródło).

Minimalne różnice między nazwanymi dietami

Największa różnica między dwiema nazwanymi dietami sięgała 1,71 kg: po 6 miesiącach dieta Atkinsa wyprzedzała dietę Zone (Johnston i wsp., 2014).

Zdaniem autorów utrata wagi uzyskana przy jednym lub drugim sposobie żywienia, ubogim w węglowodany albo w tłuszcze, jest istotna, a różnice między nazwanymi dietami pozostają niewielkie (to samo źródło).

Badanie DIETFITS: dwie diety, dwanaście miesięcy obserwacji

DIETFITS zrekrutowało 609 dorosłych od 18 do 50 roku życia, bez cukrzycy, o wskaźniku masy ciała między 28 a 40. Randomizacja rozdzieliła tych ochotników między zdrowe żywienie ubogie w tłuszcze a zdrowe żywienie ubogie w węglowodany (Gardner i wsp., JAMA, 2018). Badanie prowadzono w jednym ośrodku, a rekrutacja rozciągnęła się od 2013 do 2015 roku (to samo źródło).

Opieka nie różniła się między grupami: 22 sesje grupowe rozłożone na dwanaście miesięcy, prowadzone przez edukatorów, z jednym celem: wersja diety najbardziej możliwa do utrzymania na dłużej (to samo źródło).

Po 12 miesiącach średnia utrata wagi wynosiła 5,3 kg w grupie ubogiej w tłuszcze i 6,0 kg w grupie ubogiej w węglowodany. Między nimi różnica 0,7 kg nie była istotna statystycznie (95 % przedział ufności: -0,2 do 1,6 kg). Rzeczywiste spożycie różniło się znacznie bardziej: 48 % węglowodanów z jednej strony wobec 30 %, a 29 % tłuszczów wobec 45 % (to samo źródło).

481 z 609 uczestników, czyli 79 %, ukończyło obserwację, a zarejestrowanych 18 zdarzeń niepożądanych rozłożyło się równo między grupami. Profile lipidowe i ciśnienie tętnicze poprawiły się w obu grupach; cholesterol LDL wzrósł w grupie ubogiej w węglowodany (to samo źródło).

Rozrzut osobniczy znacznie przewyższał różnicę między grupami: od 30 kg utraconych do 10 kg przybranych w każdej grupie, czyli rozproszenie bliskie 40 kg (to samo źródło).

Ani geny, ani insulina nie rozdzieliły diet

Pozostawał trop, którym szły wcześniejsze prace: czy właściwa dieta zależy od profilu każdej osoby? Badanie sprawdziło dwa markery, profil genetyczny zbudowany na trzech polimorfizmach oraz stężenie insuliny mierzone trzydzieści minut po obciążeniu glukozą. Na starcie 40 % uczestników nosiło profil związany z dietą ubogą w tłuszcze, a 30 % ten związany z dietą ubogą w węglowodany (Gardner i wsp., 2018).

Nie stwierdzono żadnej interakcji między stosowaną dietą a profilem genetycznym (P = 0,20), ani między dietą a wydzielaniem insuliny (P = 0,47) (to samo źródło).

Wcześniejsza praca retrospektywna dostrzegła różnicę 6 kg wobec 2 kg w zależności od dopasowania uczestniczek do genotypu. DIETFITS zaprojektowano tak, by sprawdzić tę hipotezę prospektywnie; badanie jej nie potwierdziło (to samo źródło).

Te dwa markery nie pozwoliły ustalić, jaka dieta pasuje do kogo, zauważają autorzy (to samo źródło).

Przestrzeganie diety na przestrzeni czasu

Metaanaliza z 2014 roku wiąże swoje zalecenie z prostym kryterium: zaproponować dietę, którą pacjent zdoła utrzymać (Johnston i wsp., 2014).

Druga metaanaliza, obejmująca 27 badań, podaje liczby dotyczące przestrzegania programów odchudzania. Średni wskaźnik wynosi 60,5 % i spada wraz z czasem trwania: 69,9 % dla programów krótszych niż 12 miesięcy, 53,0 % dla trwających rok i dłużej (Lemstra i wsp., Patient Preference and Adherence, 2016).

Dwa czynniki poprawiają te wskaźniki: nadzór nad sesjami o współczynniku 1,65, a wsparcie społeczne o 1,29 (to samo źródło).

Czas pozostaje czułym punktem po zakończeniu programów: przegląd Halla i Kahana podaje, że w metaanalizie 29 badań ponad połowa utraconej wagi wraca w ciągu dwóch lat, a ponad 80 % w ciągu pięciu lat (Hall i Kahan, Medical Clinics of North America, 2018).

Otyłość i zaburzenia odżywiania: opieka profesjonalna

Opisane tu badania dotyczyły dorosłych bez cukrzycy (Gardner i wsp., 2018). Inne sytuacje wymagają opieki medycznej, której te protokoły nie obejmują.

Otyłość jest klasyfikowana przez Światową Organizację Zdrowia jako choroba przewlekła i nawracająca; w 2022 roku 890 milionów dorosłych żyło z otyłością (WHO, 2025).

U osoby żyjącej z otyłością utrata 5 % do 10 % wagi zmniejsza ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2 (HAS, 2011).

We Francji Haute Autorité de Santé (HAS) wymaga, aby nadwaga i otyłość były prowadzone przez lekarza pierwszego kontaktu, w zaplanowanej opiece (HAS, 2011). Ostrzega też przed kolejnymi dietami, których wahania wagi mogą być niebezpieczne dla zdrowia (to samo źródło).

Zaburzenia odżywiania, jak anoreksja czy bulimia, należą do specjalistów przeszkolonych w ich leczeniu (Assurance Maladie, 2026).

Nic w tych wynikach nie zastępuje oceny indywidualnej sytuacji, która należy do pracownika ochrony zdrowia (HAS, 2011; WHO, 2025).